یلدا؛ روایت پیروزی نور بر تاریکی در فرهنگ ایرانی

استاد امیرعلی‌حیدر امیری، مدیر مؤسسه جهاد تبیین و سواد رسانه‌ای در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی تاف‌نیوز با اشاره به جایگاه شب یلدا در تاریخ ایران اظهار کرد: شب یلدا یا شب چله به‌عنوان بلندترین شب سال، قدمتی چند هزارساله در فرهنگ ایرانی دارد و از دیرباز واجد ابعاد اساطیری، آیینی و معنوی بوده است. این شب در باور ایرانیان کهن، آغاز زایش نور و پایان تدریجی سلطه تاریکی به شمار می‌رفته است.

وی افزود: در ایران باستان دو دوره چله وجود داشت؛ چله تابستان که از ابتدای تیرماه آغاز می‌شد و چله زمستان که از اول دی‌ماه شکل می‌گرفت. شب یلدا، آستانه ورود به چله بزرگ زمستان بود و مردم آن را شبی مقدس می‌دانستند که در آن از خداوند روشنایی، برکت، سلامتی و زمستانی خوش طلب می‌کردند.

این مدرس دانشگاه با اشاره به باورهای آیینی یلدا گفت: روشن کردن آتش در شب یلدا نمادی از مقابله با اهریمن، سرما و تاریکی بود. آتش در فرهنگ ایرانی نماد پاکی، نور و حیات است و حضور آن در این شب، بیانگر امید به غلبه روشنایی بر تاریکی‌های زندگی است.

امیری با اشاره به خوراکی‌های ویژه شب یلدا بیان کرد: مصرف میوه‌های تازه و خشک، به‌ویژه انار، ریشه‌ای عمیق در باورهای کهن دارد. انار به دلیل دانه‌های فراوان و رنگ سرخش نماد خورشید، شادی، باروری، انرژی و برکت بوده و همواره جایگاهی ویژه در فرهنگ ایرانی داشته است.

وی ادامه داد: علاوه بر انار، خوراکی‌هایی مانند هندوانه، خربزه، تخمه، گندم برشته، شاهدانه و دانه‌های کوهستانی در این شب مصرف می‌شد. این خوراکی‌ها اغلب ریزدانه، پرتعداد و انرژی‌بخش بودند و فلسفه آن‌ها تقویت جسم برای عبور از سرمای زمستان بوده است. همچنین در برخی مناطق غذاهای شیرین و مقوی و گاه غذاهای گوشتی، به‌ویژه به صورت کبابی، طبخ می‌شد.

این کارشناس فرهنگی با اشاره به آیین‌های فرهنگی شب یلدا گفت: شاهنامه‌خوانی، فال حافظ، نقل ضرب‌المثل‌ها، قصه‌گویی و روایت افسانه‌های اساطیری از جمله رسوم رایج این شب بوده است. پس از ورود اسلام نیز در بسیاری از مناطق، قرائت آیات قرآن کریم، دعا و نهج‌البلاغه به این آیین‌ها افزوده شد و بُعد معنوی یلدا تقویت شد.

مدیر  مؤسسه جهاد تبیین و سواد رسانه‌ای افزود: در این شب، ریش‌سفیدان و بزرگان خانواده با بیان جملات پندآموز و امیدبخش مانند «دلتان قوی دنیا»، «عمرتان صد شب یلدا» یا «یاد تو همیشه با ماست» تلاش می‌کردند روحیه امید، صبر و همدلی را در جمع خانواده زنده نگه دارند.

وی با تأکید بر کارکرد اجتماعی یلدا تصریح کرد: شب یلدا در بُعد اجتماعی و دینی نماد صله‌رحم، رفت‌وآمد، ابراز محبت، حل‌وفصل کدورت‌ها و تقویت بنیان خانواده است. این آیین می‌تواند بستری مؤثر برای کاهش شکاف نسلی و فاصله گرفتن جوانان از آسیب‌های فضای مجازی باشد.

این مدرس دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: احیای آیین‌هایی مانند شب یلدا، ترویج دورهمی‌های خانوادگی، استفاده از غذاهای سنتی و انرژی‌بخش و توجه به فرهنگ گفت‌وگو، نقش مهمی در تقویت معنویت در خانواده و جامعه دارد و می‌تواند پیوند نسل امروز با سنت‌های هویت‌ساز و پندآموز نیاکان را حفظ کند.